تکنولوژی آموزشی
آموزشی، علمی و فرهنگی
|
ویژگی های فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دوره ابتدایی چهارکشور
پیشرفته جهان از دید دان شآموزان ایرانی و والدین آنان 1 دکتر بی بی عشرت زمانی٭ دکتر احمدرضا نصراصفهانی٭٭ چکیده 2 در دهه های اخیر با ایجاد تغییر و تحولات عظیم در نظام های آموزشی، اهمیت فضا های آموزشی در کشور های پیشرفته دنیا بیش از پیش مورد توجه صاحب نظران تعلیم و تربیت قرار گرفته است و برای هر چه جذاب تر کردن این فضا ها تدابیر گوناگون اندیشیده اند. پژوهش حاضر برای کسب اطلاع از چگونگی فضا های آموزشی چهار کشور پیشرفته، انجام شده است. 1386/9/ 1386 ؛ تاریخ تصویب: 21 /3/ 1386 ؛ تاریخ آغاز بررسی: 7 /2/ 1 - تاریخ دریافت: 9 ٭. عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان (rhdzamani@yahoo.com : (ایمیل ٭٭. عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان (arnasr@edu.ui.ac.ir : (ایمیل 2. این مقاله برگرفته از طرح پژوهشی "روش های نوین تدریس در مقطع ابتدایی " است . پژوهشگران طرح از حمایت مالی و همکاری های صمیمانه معاونت محترم پژوهشی دانشگاه اصفهان برخوردار بودندکه به این وسیله مراتب تشکر و قدردانی خود را اعلام م یکنند. www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 56 روش تحقیق کیفی است و اطلاعات تحقیقی از طریق بررسی مدارک و شواهد، منابع و اسناد کتابخانه ای، اطلاعات شبکه های اینترنتی و مصاحبه با والدین و دانش آموزان گردآوری شده است . جامعه آماری پژوهش، دانش آموزانی هستند که حداقل سه سال از دوره ابتدایی را در مدارس کش ور هایی مانند آمریکا، کانادا، استرالیا و انگلستان تحصیل کرده اند و اکنون در مدارس ایران تحصیل می کنند . مصاحبه با والدین آنها هم بخشی دیگر از اطلاعات را تشکیل می دهد. روش تجزیه و تحلیل کیفی و با کدگذاری، مقوله بندی و سازماندهی داده ها انجام گرفته است . یافته های پژوهش در دو بخش تجهیزات فیزیکی مدرسه و شرایط فرهنگی حاکم بر فضا های آموزشی ارائه خواهد شد . در بخش ویژگی های فیزیکی، نتایج پژوهش نشان داده است که اکثر مدارس از فضا های آموزشی مناسب بهره مندند و الگوی کلاس ها متناسب با روش های جدید تدریس طراحی شده است . یافته های مربوط به جو و فضای فرهنگی نشان داده است که شش عامل حس همدلی و همدردی، تعهد و مسئولیت شناسی، احترام، جو اعتماد، علاقه و انگیزه، و جو شادی و نشاط بر مدرسه حاکم است. واژه های کلیدی : فضا های آموزشی، جو فرهنگی، تجهیزات فیزیکی، پیشرفت تحصیلی، آموزش و پرورش مقدمه فضای آموزشی معمولا دارای دو بعد فیزیکی و فرهنگی است . بعد فیزیکی فضای آموزشی، شامل محوطۀ مدرسه، فضای سبز، ساختمانهای آموزشی (کلاس ها، آزمایشگاه ها، کارگاه ها، کتابخانه، مراکز رایانه، سالن چند منظوره، مرکز دیداری و شنیداری ) است که برای محیط آموزش و یادگیری در نظر گرفته شده است . تجهیزات آموزشی امکانات و وسایلی است که در کلاس درس، کتابخانه، آزمایشگاه، کارگاه، مرکز دیداری و شنیداری و مرکز رایانه وجود دارد. www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 57 بعد فرهنگی به توانایی ها و شایستگی های کارکنان، رفتار و منش آنان، نحوۀ برقراری ارتباط و مسئولیت شناسی افراد یک موسسه بستگی دارد . ایجاد محیطی شاد، سرزنده و سرشار از دوستی، همدلی، مسئولیت شناسی، نظم و انضباط نتیجه فرهنگ درست حاکم بر مدرسه است . فضای فرهنگی مثبت بر میزان کار آِیی آموزگاران، میزان درگیرشدن والدین .( در امور مدرسه، و نیز پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تأثیر مثبت دارد(زمانی، 1383 عد ه ای فضای آموزشی را محیطی فیزیکی مانند کلاس درس، آزمایشگاه یا محیط ، خودآموز تلقی می کنند که در آن فرایند های یادگیری رخ می دهد، (تسمر 1 و هریس 2 1992 ). عدۀ دیگر آن را در قالب محیط نرم افزاری خاص آموزش تع ریف می کنند 2000 )، یا این که آن را مجموعۀ محتوای آموزشی ، ، 1980 ؛ وینک و روبلیر 4 ، (پاپرت 3 ، روش آموزشی، ترتیب فعالیت های یادگیری و ابعاد اجتماعی یادگیری می دانند (پولکینن 5 1996 ) محیط یادگیری را مجموعۀ موقعیت فیزیکی، کلیۀ رفتار های مورد ) 1999 ). سالمون 6 قبول، همه انتظا ر ها و امور خاص، کلیۀ اجزای محتوای خاص آموزشی و اهداف تعریف شده می داند. همچنین از دیدگاه وی، یک شخص، یعنی معلم، مسئولیت تمام امور را برعهده دارد . در تعریفی دیگر، محیط یادگیری شامل همۀ اشیا، زمینه ها و رفتار های بازیگرانی است که در توسعه، اجرا و ارزشیابی فرایند های کاری آن محیط نقش دارند و در .(1999 ، دو بعد فیزیکی و فرهنگی جلوه گری می کنند (چک لند 7 تحقیقات گوناگون نشان می دهد که تسهیلات فیزیکی مدرسه تأثیری اساسی بر عملکرد دانش آموزان و اثربخشی کار معلمان دارد . راحت بودن کلاس درس، درجه حرارت مناس ب، نبود سر و صدا، نو بودن ساختمان و کم بودن عده دانش آموز یک کلاس 1 - Tessmer 2 - Harris 3 - Papert 4 - Wienck and Roblyer 5 - Pulkkinen 6 - Salomon 7 - Checkland www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 58 از عوامل بسیار مهم فیزیکی محسوب می شوند . در زمینۀ تسهیلات فیزیکی کلاس، تحقیقات بسیار صورت گرفته است که در زیر به تعدادی از آنها اشاره می شود: 2002 ) در مقال های با عنوان "تسهیلات فیزیکی و پیشرفت تحصیلی ) ارتمن 1 دانش آموزان"، پژوهش های انجام شده دربارۀ مدارس ایالات متحد آمریکا را بررسی کرده و به این نتیجه رسیده است که میان طراحی صحیح و دقیق ابعاد و اجزای گوناگون مدرسه و یادگیری دانش آموزان رابطۀ معنادار وجود دارد . محققان تأثیر منفی حرارت نامناس ب، نور کم، سر و صدا و قدیمی بودن ساختمان مدرسه را بر عملکرد دانش آموزان نشان دا د ه اند . علاوه بر آن، او دریافته است که شرایط ساختمان مدرسه ممکن است تأثیرات مثبت یا منفی بر دانش آموزان داشته باشد . مطالعات همبستگی، رابطۀ مثبت قوی را میان ویژگ ی ها و شرایط س اختمانی مدرسه و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان نشان داده است . در شرایط یکسان اجتماعی، پیشرفت تحصیلی کسانی که در مدارسی با تسهیلات مناسب تحصیل کرد ه اند 5 تا 17 درصد از دیگران بیشتر بوده است. 2001 ) دربارۀ تسهیلات مدارس از نظر معلمان منتشر کر ده ) در گزارشی که هنری 2 است، 92 درصد از 1050 معلم مدارس دولتی اظهار داشته اند که طراحی کلاس های درس تأثیری بسیار بر یادگیری و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان داشته است . معلمان عقیده داشتند که مدارس باید دارای امکانات زیر باشد: • صندلی ها و فضا های کاری راحت برای اینکه شرایط انعطاف پ ذیری بیشتر برای معلم و دانش آموز فراهم شود؛ • گرمایش و سرمایش کلاس ها قابل کنترل باشد؛ • چیدمان کلاس ها قابل تغییر باشد؛ • از رنگ ها، بافت ها و الگو های جذاب برای پوشش کف و دیوار ها استفاده شود .( (هنری، 2001 1- Earthman 2 -Henry www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 59 1981 )، میان ادراک دانش آموز از خود و اندازۀ مدرسه ) پژوهش فاستر و مارتینز 1 1992 ) دریافتند که احترام ) رابطه پیدا کردند . آنان و محققانی مانند استاکراد و می بری 2 شخصی و علمی نسبت به خود در دانش آموزان مدارس کم جمعیت ، نسبت به کسانی که در مدارس شلوغ به تحصیل اشتغال داشتند، بیشتر است . اندازه و ظاهر مدرسه و م یزان جذابیت آن در میزان حضور دانش آموز در مدرسه، میزان همکاری والدین با مدرسه تأثیر .(1996 ، مثبت داشته است (ویلیامز 3 علاوه بر تسهیلات، موفقیت مدارس در ایجاد نگرش مثبت در دانش آموزان، به فرهنگ حاکم بر مدرسه ارتباط دارد . فرهنگ مدرسه نه تنها بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تأثیرگذار است، بلکه در رضایت درونی و اجتماعی از مدرسه نیز مؤثر است . 1996 )، مدارس ) در این فضا هر شخص با ارزش، قابل احترام و خوشبخت است . کاتن 4 بسیاری را بررسی کرده و دستورالعمل های آنان را برای ایجاد محیط مثبت فرهنگی جویا شده است . در بازدید از مدارس، مدرسه خوب را چنین توصیف می کند (به نقل از 2003 ): "حیاط و ساختمانهای مدرسه پاکیزه و تمیز است، تمرکز و تأکید ، ماکسول 5 مدرسه بر جنبه های مثبت کار دانش آموزان است و کار دانش آموزان روی دیوار های مدرسه به چش م می خورد. دانش آموزان و والدین آنان در همۀ امور مدرسه مشارکت دارند . در مدرسه امکان آموزش برای کسانی که در نقاط دور دست ساکن هستند از طریق ماهواره، فیلم های ویدئویی، شبکه های تلویزیونی و سایر وسایل ارتباطی فراهم است . ارتباطات از .( طریق فناوری اطلاعات و ارتباطات با افراد ذینفع در مدرسه برقرار است " (ص 567 2000 ) نیز مسئله امنیت و ایمنی را در طراحی مدارس مطرح کرد ه اند. ) کاسر و احمد 6 1 - Foster & Martinez 2 -Stockard & Mayberry 3 -Williams 4 - Cotton 5 -Cotton 6 -Kosar & Ahmad (2000) www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 60 در تحقیقی که دانشجویان یکی از دانشگاه های ایالات متحد آمریکا در بارۀ عوامل مؤثر در موفقیت دانش آموزان از مدارس انجام داده اند، دانش آموزان سه عامل معلمان کارآمد، مدیران آموزشی و کیفیت تسهیلات و تجهیزات مدارس را بسیار مؤثر دانستند. دربارۀ تأثیر امکانات مدرسه بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، در سال 1989 براون و همکاران وی در یکی از ایالات آمریکا انجام داده اند که در آن پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در دو مدرسه مورد مقایسه قرار گر فته است . یکی از آن مدارس مدرن با وسایل و تجهیزات کافی و مدرسه دیگر با ساختمان قدیمی و منابع اندک بوده است . نمونه آماری شامل 280 نفر از دانش آموزان کلاس های چهارم و ششم، معلمان این کلاس ها و نیز مدیران مدارس بودند . نتایج این پژوهش نشان داد که دانش آموزان مدرسه مدرن در خواندن، نوشتن، ریاضی و علوم نمره هایی بسیار بالاتری نسبت به همکلاسی های خود در مدرسه قدیمی داشتند . ضمناً دانش آموزان مدرسه مدرن دارای مشکلات اصولی کمتر، حضور بهتر و بیماری کمتر نسبت به مدرسه مشابه قدیمی داشتند . یافته های این پژوهش اهمیت و تأثیر محیط فیزیکی مدرسه را بر یادگیری، سلامت، حضور و نظم و انضباط .(1991 ، دانش آموزان نشان می دهد (سیلز 1 تحقیقات انجام شده در ایران کمتر به بررسی تأثیر فضا ها و امکانات آموزشی بر جنبه های گوناگون جسمی، روحی روانی و آموزشی پرداخته و بیشتر به بررسی وضعیت موجود مدارس، مشکلات مربوط به فضا های آموزشی، موانع بهره گیری از وسایل و مواد آموزشی پرداخته است . در زمینه مقایسه وضعیت موجود فضا های آموزشی با استاندارد های جهانی می توان به نمونه ای از تحقیقات اشاره کرده که قاض ی زاده ( 1373 )، میرزایی 1376 )، ابراهیمی دستگردی ( 1376 )، تعاون ( 1377 )، کریمی، و یزدان پناه ( 1373 ) و ) 1363 ) انجام داده اند . در این تحقیقات بر ، موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ( 1361 اهمیت تجهیزات، محیط و وسایل آموزشی، لزوم توجه به ضابطه های علمی و فنی در طراحی فضا ها و تجهیزات آموزشی تاکید شده و برای متنا سب سازی آنها با استاندارد ها، معیار هایی مشخص شده است . در این استانداردسازی ها بر بهره گیری از توصیه های انجمن 1 - Seals www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 61 ملی آموزش و پرورش آمریکا و سازمان یونسکو برای احداث فض ا های آموزشی تاکید شده است. همچنین، سازمان نوسازی مدارس به توصیه های موسسه استاندارد و تحقیقات ایران در ایجاد و توسعۀ فضا ها و تجهیزات آموزشی توجه کرده است. نحوۀ استفاده از وسایل و مواد آموزشی و مشکلات مربوطه، از موضوعاتی است که مورد بحث و بررسی محققان قرار گرفته است . برای مثال، می توان به پژوهش هایی اشاره ؛( کرد که دارستانی، ( 1374 )؛ شاه کرم، ( 1375 )؛ موسوی پور، ( 1367 )؛ سفردوست، ( 1371 کریمی جشنی، ( 1378 ) و دوایی ( 1379 ) انجام داده اند. یافته های پژوهش های مذکور نشان می دهند که موانع اصلی استفاده از تجهیزات مدرسه عبارتند از : تراکم دانش آموز در کلاس های درس، حجم زیاد مطالب درسی، نگرش منفی مدیران و معلمان، فقدان دانش و اطلاعات کاربران، کمبود امکانات و تجهیزات و فضا های نامناسب آموزشی. از آنجایی که در برخی از مدارس ایران دانش آموزانی وجود دارند که سالیانی از تحصیل خود را در کشورهای دیگر گذرانده اند و تاکنون پژوهشی در مورد این دانش آموزان صورت نگر فته است، نتایج این پژوهش اطلاعات بسیار از تجارب این دانش آموزان در اختیار مسئولان و دست اندرکاران تعلیم و تربیت قرار می دهد. اهداف پژوهش با توجه به اهمیت و نقش فضا های آموزشی در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، اهداف این پژوهش عبارتند از: • ویژگی های فیزیکی فض ا های آموزشی در مدارس چهار کشور پیشرفتۀ جهان (آمریکا، انگلستان، کانادا و استرالیا) از دید دانش آموزان ایرانی و والدین آنان؛ • ویژگی های فرهنگی جو حاکم بر مدارس از زبان دانش آموزان ایرانی و والدین آنان. www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 62 پرسشهای پژوهش به منظور دستیابی به اهداف فوق، دو پرسش زیر طرح شده است: • ویژگی های فیزیکی فضا های آموزشی در مدارس چهار کشور پیشرفتۀ جهان (آمریکا، انگلستان، کانادا و استرالیا) از نظر دانش آموزان ایرانی و والدین آنان کدام است؟ • جو فرهنگی حاکم بر فضا های آموزشی این کشورها دارای چه ویژگی هایی است؟ روش تحقیق روش تحقیق کیفی است و گردآوری اطلاعات از طریق ، بررسی مدارک و شواهد، منابع و اسناد کتابخانه ای، اطلاعات شبکه های رایانه ای و مصاحبه های عمیق با والدین و دانش آموزان فراهم شده است. جامعه آماری دانش آموزانی هستند که حداقل سه سال از مقطع ابتدایی را در مدارس یک ی از کشور های آمریکا، کانادا، استرالیا و انگلستان تحصیل کرده اند و اکنون در مدارس ایران به تحصیل اشتغال دارند . والدین آنان نیز بخشی دیگر از جامعه آماری را تشکیل می دهند . علل انتخاب کشور های م ذکور، موقعیت جغرافیایی (قاره های متفاوت )، پیشرفته بودن در آموزش و پرورش و کثرت ایرانیان مخصوصاً دانشجویان اعزامی به این کشور ها است . به علت امکان دسترسی به اساتید دانشگاه و دانشجویان اعزام شده به خارج و همچنین آگاهی بیشتر این قشر از مسائل مربوط به آموزش و پرورش، جامعه آماری این تحقیق را اساتید و دانشجویان اعزام به خارج تشکیل داده که فرزندشان حداقل سه سال از مقطع ابتدایی را در یکی از چهار کشور مذکور به تحصیل اشتغال داشته اند. www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 63 نمونه آماری صد نفر از والدین بطور تصادفی از لیست اساتید واجد شرایط از سه شهر بزرگ تهران، شیراز و اصفهان انتخاب شده اند . علاوه بر والدین، فرزندان واجد شرایط آنها نیز مورد مصاحبه قرار گرفته اند. روش تجزیه و تحلیل کیفی است که با کدگذاری، استخراج مقوله ها و سازماندهی داده ها انجام گرفته است . برای محرمانه ماندن اسامی افرادی که در مصاحبه ها شرکت داشته اند به هر شرکت کننده شماره ای اختصاص یافته است. یافته های پژوهش • در این بخش، یافته های مربوط به دو پرسش پژوهش مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد: • پرسش 1: ویژگی های فیزیکی فضا های آموزشی در مدارس چهار کشور پیشرفتۀ جهان (آمریکا، انگلستان، کانادا و استرالیا ) از نظر دانش آموزان ایرانی و والدین آنان کدام است؟ پرسش فوق در پنج مقوله : وسعت فضاهای آموزشی، ارتباط فضاهای آموزشی با جامعه، سایر فضاهای آموزشی در مدرسه، چیدمان کلاس های درس و کتاب و کتابخانه در چهار کشور آمریکا، انگلستان، استرالیا و کانادا از دید دانش آموزان و والدین آنان بررسی شده است. وسعت فضا های آمو زشی: در نظر گرفتن وسعت و فضای لازم برای مدارس، یکی از اصول اولیه احداث چنین بنا هایی است . یکی از والدین که عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی یکی از دانشگاه های ایران است و در حدود هشت سال در آمریکا بسر برد ه، و فرزندی هم در دوره ابتدایی آن کشور داشته است، دربارۀ فضا های آموزشی آن کشور چنین اظهار نظر کرده است: در ایالتی که بودم به عنوان بخشی از کار های تربیتی، از محیط های آموزش و پرورش آن ایالت بازدید می کردم. فضا های آموزشی بسیار گسترده بود . طبق قانون آن ایالت، هر www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 64 شهر که احداث می شد، یک شانزدهم مساحت آن با ید به آموزش و پرورش و دانشگاه اختصاص می یافت. ارتباط فضا های آموزشی با جامعه: 56 % از مصاحبه شوندگان، به لحاظ نمودن ارتباط مدارس با جامعه در ساخت مدارس اشاره کرده و عقیده داشته اند که در کشور های مورد مطالعه، فضای بسیاری به مدرسه اختصاص داشت و ویژگی بسیار خا ص دیگر اینکه، فضای مدرسه از جامعه جدا نبود . برعکس مدارس ایران که دیوار های بلند و کاملاً بسته ای دارد و بطور کلی، مدرسه تقریباً از جامعه جداست . در مدارس خارجی، درخت کاری ها و فضا های سبز و بزرگی وجود دارند که مورد استفاده عموم مردم قرار می گیرند. اکثر والد ین به عبور کردن از فضای مدرسه به هنگام خرید اشاره کردند . برای مثال، یکی از والدین در این مورد گفت : در ضمن اینکه مدرسه بود، این امکان را به خانواده ها و سایر افراد م ی داد تا بدون اینکه تداخل و مزاحمتی برای مدرسه به وجود بیاید از در ب های کوتاهی که هیچ قفل و بستی هم نداشتند، از مدرسه عبور کنند. او گفت: ما از کنار [مدرسه] می رفتیم خریدمان را می کردیم و می آمدیم. در ضمن بچه هایمان را هم می دیدیم و این به نظر من رابطۀ مدرسه را در طول مدت با خانواده حفظ می کرد و بچه ها حالت ایزوله و جدا از جامعه را نداشتند. در مصاحبه با دانش آموزان، آنها هم به وجود دو قسمت در مدرسه اشاره کردند . یکی ساختمان مدرسه و دیگر حیاط که غالباً به صورت پارک جلو مدرسه قرار گرفته و با نردۀ بسیار کوتاه مجزا شده بود . محوطه های شبیه پارک جلو مدرسه با در ورودی کوتاه و گاهی بدون در برای اس تفاده عموم آزاد بود . به گفته دانش آموزان، در حیاط مدرسه، علاوه بر فضای سبز، همه نوع وسایل بازی نیز وجود داشت . مادر یکی از دانش آموزان، در بارۀ فضا های سبز و وسیع در مدارس کانادا چنین گفت: یادم هست که بچه ها پس از تعطیل شدن مدرسه و بسته شدن در ساختمان، تازه به حیاط (یعنی همان فضای سبز و وسیع ) می رفتند و یک تا دو ساعت آنجا بازی می کردند و www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 65 من و مادر های دیگر بخصوص مادر های ایرانی باید ساعت ها در محوطه مدرسه می نشستیم تا بازی بچه ها تمام شود. از آنجا یی که مدارس کشور های مورد مطالعه به صورت غیرمتمرکز یا نیمه متمرکز اداره می شوند و به طور کلی تصمیم گیری ها را مدارس اتخاذ می کنند، از نظر فضای فیزیکی تفاوت هایی میان مدارس دیده م ی شود . برای مثال، دانش آموزان در یکی از شهر های استرالیا به وجود محوطه های جداگانه برای گروه های مختلف سنی (کلاس های اول تا سوم یک حی اط و کلاس های چهارم و پنجم حیاط جداگانه ) اشاره کردند . دانش آموزی که همۀ دوران ابتدایی را در استرالیا گذرانده بود، دربارۀ مدرسه ای که در آن به تحصیل اشتغال داشت چنین گفت: حیاط مدرسه چند قسمت داشت . یک طرف بوفه، یک طرف آسفالت برای بازی لی لی و بسکتبال، یک ط رف چمن برای فوتبال، یک محوطه که پر از وسایل بازی بود و یک زمین شنی داشت که می توانستیم بعضی از بازی های دیگر را در آنجا انجام دهیم. سایر فضا های آموزشی مدارس : علاوه بر فضا های باز آموزشی، فض ا های سرپوشیده با وسایل بازی و سرگرمی، برای مواقع بارندگی در نظر گ رفته شده است . از سوی دیگر، محل های سرپوشیده برای اجرای موسیقی، رقص، تئاتر و کار هایی که با فرهنگ آنها سازگاری دارد در ساختمان مدرسه لحاظ شده است . ب ه علاوه، در مدرسه یک مرکز یک اتاق » ، کامپیوتر برای استفاده همه کلاس ها وجود دارد . به گفته یکی از دانش آموزان مخصوص برای کامپیوتر داشتیم و از آن برای تایپ داستانی که در منزل نوشته بودیم، .« استفاده می کردیم و گاهی هم برای بازی یا نقاشی کردن استفاده می کردیم یکی از دانش آموزان هم به ارتباط مدارس از طریق شبکه های رایانه ای محلی اشاره کرد. بدین ترتیب که دانش آموزان م دارس یک ناحیۀ آموزشی از طریق شبکه های محلی به هم وصل شده و اطلاعات گوناگون علمی را رد و بدل می کردند . روش کار بدین صورت بود که معلم یکی از مدارس پرسش یا مسئله ای را مطرح می کرد و از دانش آموزان www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 66 می خواست تا دربارۀ موضوع مورد نظر تحقیق کنند و حاصل تحقیقات خ ود را از طریق شبکه های محلی و رایانه ها برای یکدیگر ارسال کنند. وجود » : یکی از والدین دربارۀ علت وجودی این همه فضا در مدرسه چنین گفت امکانات گوناگون به خاطر این مسئله است که محیط برای بچه ها دلپذیر شود و بچه ها .« احساس کنند که به فضای بازتر از خانه می روند به طور کلی، همۀ این مدارس از فضا های آموزشی مناسب بهره مند ند. در اکثر مدارس، فضا های باز و وسیع برای بازی وجنب و جوش کودکان در نظر گرفته شده است . دانش آموز در مدرسه از طبیعت و جامعه پیرامونش جدا نیست . طراوت و سرسبزی محیط اطراف، شور زنده بودن و نشاط د وران کودکی را در او زنده نگه می دارد و محیط آموزشی را برای او جذاب و دلپذیر می کند. استفاده از فض ا های آموزشی جامعه برای آموزش و استفاده متقابل جامعه از فضا های مدرسه، یکی دیگر از ویژگی های خاص این کشور هاست. چیدمان کلاس های درس : در کلاس های درس به جای نیمکت، میز و صندلی وجود دارد. ترتیب قرار گرفتن میز و صندلی ها طوری است که بیشتر مواقع بچه ها به صورت گرد دور یکدیگر می نشینند. همه یا قسمتی از کف کلاس با موکت پوشیده شده است . برای برخی از دروس، دانش آموزان روی موکت دور هم می نشینند و بعضی از فعالیت های کلاسی را انجام می دهند. در جلو در کلاس محلی برای بیرون آوردن کفش دانش آموزان قرار دارد. رعایت نظم و انضباط در چیدن کفش ها از سوی دانش آموزان الزامی است. اکثر دانش آموزان اظهار کردند که کلاس ها خیلی بزرگ و میز ها به شکل مربع مستطیل است . در بیشتر مواقع، دو میز را کنار هم گذاشته و 6 دانش آموز به دور آن نشسته و به بحث می پرداختند. به گفته این دانش آموزان، اکثر اوقات بچه ها روی موکت می نشینند. در هر کلاس درس 20 تا 25 دانش آموز وجود دارد که برای این عده دانش آموز، یک معلم و یک دستیار در نظر گرفته می شود. دختر خانمی که دوره آمادگی را در کانادا و از کلاس سوم تا اول راهنمایی را در انگلستان درس خوانده بود چنین گفت: www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 67 مثل ایران میز و نیمکت نبود، بلکه میز هایی بود که بچه ها دور هم می نشستند و کار ها بیشتر به صورت گروهی انجام می گرفت و ترتیب صندلی ها و میز ها طوری بود که صورت همدیگر را م یدیدیم. نکته قابل توجه اینکه، همه مواد، وسایل آموزشی و حتی کتاب و دفترچه های دانش آموزان در کلاس درس نگهداری می شود، به خلاف مدارس ایران که بچه ها هر روز مجبور هستند مقدار زیادی کتاب و دفتر به مدرسه ببرند و بیاورند . در کشور های مورد مطالعه، وسایل مورد نیاز بچه ها در ابتدای سال از طریق مدرسه به طور مجانی تهیه می شود. در برخی از ایالت ها، در ابتدای سال وسایل مورد نیاز را والدین خریداری و تا پایان سال در مدرسه نگهداری می کنند. در کلاس های درس، قفسه هایی برای هر دانش آموز در نظر گرفته شده است که وسایل هر دان ش آموز در آن قفسه نگهداری می شود. به گفته یکی از مادران: به نظم خیلی اهمیت می دادند، یک قسمت کلاس مخصوص گذاشتن کیف، کاپشن، کلاه و سایر وسایل بود . البته در راهروی مدرسه هم محلی را برای گذاشتن کت و کلاه بچه ها در نظر گرفته بودند . اسم هر دانش آموز روی میزش نوشته شده بود . نام دانش آموز باید روی تمام وسایل او نوشته (چسبانده) شده باشد . در حالی که همه وسایل بچه ها در مدرسه نگهداری می شد . بعضی از کار های بچه ها فقط برای بازدید خانواده به خانه آورده می شد. هر قسمت از قفسه های کلاس جا ی وسیله خاصی بود . هر وقت وسیله یا موادی تمام می شد، در محل قرار گرفتن آن یادداشتی مبنی بر تهیه آن گذاشته م ی شد. برای مثال، هر وقت چسب تمام م ی شد می نوشتند که برای کلاس چسب بخرند . از همه مهمتر، هر دانش آموز که از وسیله ای استفاده می کرد مجبور بود آن را سر جایش بگذارد. اکثر دانش آموزان ( 88 %) اظهار داشتند که همه امکانات مورد نیاز برای تدریس رامعلم پیش بینی کرده و در کلاس درس فراهم آورده بود . این امکانات شامل انواع مواد ، مدل ها، ماکت ها، کتاب ها، مجلات و وسایل آزمایشگاهی و کارگاهی بود . هر کدام از وسایل محل مخصوص به خود داشت و در قفسه ای جداگانه نگهداری می شد. به علاوه، به گفته همه www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 68 مصاحبه شوندگان، در هر کلاس درس مقدار زیادی وسایل بازی و سرگرمی برای بچه ها در نظر گرفته شده بود . دانش آموزی که از کلاس سوم ابتدایی تا کلاس هشتم در انگلستان درس خوانده بود در مورد فضا های آموزشی چنین گفت: در مورد مدرسه ام باید بگویم، در انگلستان ساختمان ها قدیمی است ما هم به یک مدرسه قدیمی می رفتیم که ساختمانش از سال ها پیش ساخته شده بود . ساختمان دو طبقه بود. کلاس های درس بسیار بزرگ بودند و در کلاس درس همه مواد برای تدریس تدارک دیده شده بود . ما ساعت نه صبح به مدرسه می رفتیم ولی معلمان ما خیلی زودتر می رفتند و همه چیز را تا قبل از شروع کلاس آماده می کردند. یک گوشه کلاس دارای دستشویی برای شستن دست، گوشه دیگر کلاس ، وسایل لازم برای درس علوم، قسمت دیگر نقشه، کره جغرافیایی و وسایل آزمایشگاه ی بود و مقدار زیادی وسایل بازی نیز در کلاس درس وجود داشت. به گفته اکثر مصاحبه شوندگان ( 63 %)، در دوره ابتدایی آزمایشگاه جدا نداشتند . برخی از معلمان آزمایشگاه را در کلاس خود ایجاد می کردند . مثلاً روی یک میز، وسایل آزمایشگاهی یک آزمایش و روی میز های دیگر چی ز های مربوط به فعالیت های آزمایش های دیگر را م ی چینند و دانش آموزان می چرخند، یعنی بعد از تمام کردن فعالیت های یک میز برای انجام دادن آزمایش به میز های دیگر می روند . یکی از دانش آموزان که در کانادا تحصیل کرده بود گفت: ما در گروه های شش نفری روی آزمایش ها ک ار می کردیم. قبل از ورود ما به کلاس، روی هر میز وسایل لازم برای انجام دادن یک آزمایش را معلم چیده بود . برای مثال : روی یک میز یک سطح شیبدار گذاشته بودند ما باید توپی را روی این سطح شیبدار می گذاشتیم و زمانی را که طول می کشید تا توپ به پایین بیاید اندازه م ی گرفتیم. سپس شیب را تغییر می دادیم و باز هم زمان پایین آمدن را اندازه می گرفتیم و یاد داشت می کردیم. %20 از مصاحبه شوندگان به وجود فضا هایی با نام مراکز فراگیری یا چند رسانه ای ها اشاره داشتند که این مراکز با برنامه ریزی به صورت چرخشی مورد استفاده کلاس های www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 69 گوناگون قرار می گرفت. در این مراکز، همه وسایل و مواد آموزشی، وسایل آزمایشگاهی و همچنین نوار های ویدئویی و برنامه های کامپیوتری قرار داشت . نکته قابل توجه، مسئله آماده سازی کلاس درس متناسب با موضوع درسی است . آماده سازی کلاس درس بر اساس موضوع، علاوه بر جذا ب تر کردن محیط آموزشی، به ایجاد کردن انگیزه در دانش آموزان برای یادگیری کمک می کند. یکی از مادران دربارۀ ایجاد کردن محیط های جذاب آموزشی توسط معلم کلاس چنین گفت: یک روز که من به مدرسه رفتم، دیدم تمام کلاس را رنگ آبی زده بودند و توی این رنگ آبی تمام جانور ان دریایی اعم از انواع ماهی ها، میگو، خرچنگ، هشت پا را به دیوار زده بودند . بعد که از دخترم پرسیدم گفت که الان درس ما دربارۀ دریا است . به همین منظور، معلم قبلاً فضای کلاس را آماده کرده است. کتاب و کتابخانه : در زمینۀ کتاب و کتابخوانی، همه مصاحبه شوندگان در چه ار کشور مورد مطالعه اظهار کردند که علاوه بر کتابخانه بزرگ در داخل مدرسه، در داخل هر کلاس درس هم یک کتابخانه کوچک وجود دارد که در آن انواع کتاب ها به چشم می خورد . کتاب ها در قفسه هایی در داخل کلاس با برچسب های رنگی که هر رنگ نشانگر میزان توانایی مشخصی از خواندن است طبقه بندی شده است . آنچه مورد توجه و تاکید همه مصاحبه شوندگان قرار داشت، مسئله اهمیت و منزلت کتابدار در مدرسه است که خود حاکی از پایگاه اجتماعی و فرهنگی کتاب و کتابخوانی است . به عقیده بسیاری از والدین( 58 %)، مدرسه دارای مرکزی به نام مرکز چندرسان ه ای بود . در این مرکز یک کتابدار و اطلاع رسان خبره برای کمک به بچه ها در نظر گرفته شده بود . کتابدار یا مسئول اطلاع رسانی فردی مطلع و با انگیزه بود و به دلیل اینکه خودش این کار را انتخاب کرده، علاقه مند به کارش بود و لذا به بچه ها تا حد امکان کمک می کرد . بن ابراین، او یکی از مهمترین کارکنان مدرسه به حساب می آمد. یکی از والدین در مورد نقش این مراکز چنین گفت: www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 70 مراکز چند رسانه ای در آموزش آنها نقش بسیار مهم دارد . لذا، مسئولان این مراکز هم مورد توجه قرار دارند . زیرا همه افراد در مدرسه با این مرکز کار دارند و می ت وان گفت از نظر شغلی این افراد، خیلی مهم هستند و بعد از مدیر مدرسه که به دلیل مسئولیت خاصی که دارد نقشی مهم در مدرسه عهده دار است، مسئول مرکز چند رسان ه ای، مهمترین و محبوب ترین فرد و پرکارترین فرد مدرسه است . او در فاصل ه ای که مدرسه تعطیل می شود کار می کند و با معلمان در تماس است که منابع مورد نیاز معلمان را تهیه کند و در اختیار آنها قرار دهد و همین طور ساعات استفاده از این مرکز را برای سایر کلاس ها برنامه ریزی می کند. ساعاتی در هفته به استفاده از این مرکز اختصاص دارد . بدین ترتیب که طبق برنامه ریزی قبلی ، معلم چند دقیقه اول کلاس را صحبت می کند و بعد بچه ها را به کتابخانه می برد. آنجا معلم نقش نظارت را به عهده دارد و فرد کتابدار است که دانش آموزان را در انجام دادن پروژه های کلاسی و در یافتن منابع کمک می کند. این منابع شامل کتاب، مجله، فیلم و اسلاید و منابع دیگ ر آموزشی می شود. بچه ها ساعت ها مشغول مطالعه و تحقیق می شوند، بدون اینکه گذشت زمان را احساس کنند. یکی از والدین می گوید: اکثراً دیده می شد که ساعت تفریح است، اما بچه ها هنوز مشغول مطالعه هستند . یا بعد از اینکه مدرسه تعطیل می شد، تازه در صف کتاب منتظر نوب ت برای گرفتن کتاب می شدند و یا کتاب هایی را که گرفته و خوانده بودند به کتابخانه برمی گرداندند. علاوه بر برنامه های مذکور ، در ساعاتی از هفته نیز دانش آموزان با معلم کلاس به کتابخانه می رفتند و کتابدار برای بچه ها داستان می خواند. در پایان داستان هم، سؤالا تی دربارۀ موضوع داستان مطرح می شد که بچه ها دربارۀ آن صحبت می کردند. به طور کلی، یکی از امکانات بسیار مهم در فرهن گ سازی هر جامعه وجود کتاب و کتابخانه است . همانطور که ملاحظه شد، کشور های مورد مطالعه اهمیت بسیار برای این مسئله قائل بودند و در هر مدرسه علاوه بر کتابخانه مرکزی و مراکز چندرسانه ای، در هر کلاس درس هم قفسه های کتاب وجود دارد . به علاوه، دانش آموز به کتابخانه های عمومی www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 71 دسترسی دارد که گاهی در چند قدمی محیط زندگی اوست . محیط های جذاب و دوست داشتنی کتابخانه ها، وجود کتابدار های علاقمند و مطلع، وجود وسایل و امکانات راحت برای مراجعه کنندگان به ویژه کودکان پیش دبستانی و دبستانی، سرویس دهی مرتب و منظم، از دیگر ویژگی های محیط آموزشی کشور های مورد مطالعه است . وجود نظام باز در کتابخانه از دیگر نکات مثبت این مجموعه های آموزشی است. • پرسش 2: جو فرهنگی حاکم بر فضا های آموزشی دارای چه ویژگی هایی است؟ براساس یافته های پژوهش، جو و فرهنگ حاکم بر مد ارس در شش حیطه احساس همدردی و همدلی، تعهد و مسئولیت شناسی، احترام، جو اعتماد، شوق و انگیزه و جو شادی و نشاط خلاصه می شود. احساس همدلی و همدرد ی : نحوۀ برخورد خوب مسئولان مدرسه و معلمان با اولیای دانش آموزان مورد توجه اکثر مصاحبه شوندگان قرار داشت . والدین اذعان داشتند که با وجود اینکه از کشوری دیگر بودند، اما نظام آموزشی تفاوتی میان آنان و دانش آموزان کشورشان اعمال نمی کرد. در این زمینه یکی از والدین گفت: مدرسه برای فرزندم، کلاس های کمکی زبان گذاشت و بهترین معلم ها را برای کمک به دانش آموزانی که مشکل زیان داشتند به کار گرفت ، ولی موقعی که به ایران برگشتیم، همین همکاران دانشگاهی در مدرسه دانشگاه از فرزندم به بهانه اینکه چهار سال خارج از کشور بوده و ممکن است سطحش از بچه های دیگر پایی ن تر باشد ثبت نام نکردند . در صورتی که مدرسه استرالیا چنین حرفی به ما نزد که این بچه از فرهنگ شرق آمده زبان هم نمی داند، اول برود مشکل زبانش را حل کند، بعد بیاید ما ثبت نامش می کنیم. تعهد و احساس مسئولی ت : نتایج تحقیق نشان می دهد که مدارس فعالیت های متعددی را برای فعال کردن والدین در امور گوناگون مدرسه انجام داده اند . اهم این اقد امات را می توان، شرکت دادن والدین در تصمیم گیری های مربوط به مدرسه، فعال نمودن والدین در امور درسی دانش آموزان، بهره گیری از کمک های مادی و معنوی جامعه پیرامون مدرسه، www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 72 شناخت ویژگی های محلی و فرهنگ مردم و انعکاس این ویژگی ها در برنامه درسی مدارس دانست . به علا وه، راهبرد های آموزشی مناسب با توجه به تجربیات والدین کودک انتخاب شده و به طور کلی، رابطه بسیار نزدیک و صمیمانه ای میان والدین و مربیان وجود .( دارد (زمانی و نصر، 1382 احترام و ارزش گذاری: احترام گذاشتن و اهمیت دادن به بچه ها از موارد دیگر ایجاد انگیزه و رغبت در دانش آموزان نسبت به مدرسه است . در این مورد اکثر والدین و دانش آموزان به مسئله گرفتن جشن تولد بچه ها از طرف مدرسه اشاره کردند . یکی از والدین در این مورد چنین می گوید: به بچه بسیار اهمیت می دادند و این مسئله را عملاً هم نشان می دادند . برای مثال، معلم روز تولد همه بچه ها را به خاطر سپرده بود . بدون اینکه به بچه بگوید ، کلاس را در روز تولد آماده می کرد. اگر پدر و مادر ها کیک م ی گرفتند که از کیک آنها استفاده می کرد، در غیر این صورت، مدرسه تدارک لازم را برای جشن تولد بچه ها می دید. یکی از مادران تعریف م ی کرد که ما به دلایل گرفتاری های زیاد تولد بچه را اصلاً فراموش کرده بودیم و وقتی فرزندم به خانه آمد . گفت که در مدرسه برای تولد او جشن گرفته و به او تبریک گفته اند. برای همه بچه ها هم کلاه مخصوص و شمع و سایر وسایل لازم را تهیه کرده بودند. یکی دیگر از والدین در بارۀ احترام قائل شدن برای همدیگر گفت: از همان سن مهد کودک، وقتی شما وارد مدرسه می شوید هر کسی که می خواهید باشید، رئیس جمهور یا هر کسی، معلم است که به بچه شما سلام می کند با او احوالپرسی می کند، تحویلش می گیرد، استقبال می کند و حتی بچه را می بوسد. در حالی که این جا وقتی که شما به مهد کودک بچه می روید، معلم با شما احوالپرسی می کند شما را تحویل می گیرد. انگار اصلاً بچه را نمی بیند. در حالی که آنجا شما پنهان هستید و بچه فقط دیده می شود. www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 73 جو اعتماد : اکثر مصاحبه شوندگان عقیده داشتند که معلمان مدارس این کشور ها، بچه ها را به طور طبیعی و همانطور که بودند م ی پذیرفتند و سعی می کردند که کمبود های آنان را مطرح نکنند و از بچه های دیگر جدایش نم ی کردند. این نوع برخورد، موجب شوق و ذوق برای همکاری هر چه بیشتر والدین با مدرسه می شد. معلم هم هیچ تفاوتی میان بچه ها نمی گذاشت و آنان هم احساس غربت نمی کردند. بیشتر مصاحبه شوندگان به وجود اصل اعتماد متقابل میان معلم و شاگرد در کشور های مورد نظر اشاره داشتند . به عقیده آنها، معلمان در صدد اشکال تراشی و اثبات راست و دروغ قضایا نبودند و صحبت های دانش آموز را بر اساس اصل اعتما د بدون هیچ شک و شبه ای می پذیرفتند. دانش آموزان عقیده داشتند که این نحو ۀ برخورد معلم موجب می شد تا در صورت دروغگویی دانش آموز خودش احساس گناه کند و مجدداً دروغ نگوید. یکی از دان شآموزان دیگر در مورد ارتباط بچه ها با معلمان چنین گفت: آنجا اعتماد متقابل میا ن معلم و شاگرد وجود داشت . اگر دانش آموز اشتباهی می کرد معلم چشم پوشی می کرد و به روی خود نمی آورد و یک اعتماد متقابل میان آنها برقرار بود، معلم به دانش آموز بسیار اعتماد داشت . برای مثال، اگر می گفت به کتابخانه رفته ام، او می پذیرفت و همین طور اگر می گفت پنج کتاب خوانده ام او راحت می پذیرفت. ایجاد علاقه و انگیزه : در زمینۀ ایجاد انگیزه، اکثر والدین عقیده داشتند که بچه ها با انگیزه بیشتری به مدرسه خارجی م ی رفتند تا به مدرسه ایرانی، یکی از والدین در این مورد چنین گفت: من می دیدم که بچه من با انگیزه بیشتر به مدرسه کانادا می رفت تا تعطیلات آخر هفته که می خواست به مدرسه ایرانی برود . این نشان دهنده این است که مدرسه کانادا برایش جالب تر بود تا مدرسه ایرانی . مسئله دیگر ارتباط او با معلمش بود . آنجا روابط معلم و دانش آموز از زمین تا آسمان با اینجا تفاوت دارد . اولا ع دۀ بچه ها در کلاس های درس حداکثر 15 نفر بود، اگر عده بچه ها در کلاس 16 نفر می شد مدیر موظف بود که دو کلاس www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 74 تشکیل بدهد، بنابراین کم بودن عده دانش آموز در کلاس سبب می شد که معلم بیشتر با دانش آموزان کار کند . ثانیاً معلم مدت زمان زیادی را با دانش آموزان می گذراند ، یعنی از ساعت 9 تا 3:30 با دانش آموزان بود . نا هار را با هم می خوردند و در این یک ساعتی که با هم نا هار می خوردند، معلم می توانست ارتباط بیشتری با آنها برقرار کند و آنها را خوب بشناسد. به خیلی از نقاط ضعف و قوت دانش آموز که حتی ممکن بود پدر و مادر به آن نکات توجه نداشته باشند، معلم توجه داشت. نبود فاصله میان معلم وشاگرد، موجب آرامش خیال در دانش آموزان و ایجاد شوق و انگیزه در آنان می شود. به گفته اکثر مصاحبه شوندگان، متأسفانه در مدارس ایران، معلمان و به ویژه مدیر مدرسه برای ایجاد نظم و انضباط، فاصله ز یادی میان خودش و بچه ها قائل است و به اصطلاح معروف به بچه ها رو نم یدهند . در صورتی که به گفته والدین، در کشور های مورد مطالعه، معلم با دانش آموزان بسیار راحت است، اگر شاگرد سؤالی می کرد که پاسخش را نمی دانست، خیلی راحت م ی گفت، نم ی دانم و او را راهنمایی م ی کرد که چگونه می تواند پاسخ سؤالش را پیدا کند. یکی از دانش آموزان می گوید: در انگلستان ما با معلمان خیلی صمیمی بودیم و رفت و آمد داشتیم . از بعضی از معلم های اینجا می ترسیم. در صورتی که آنجا از معلمان نمی ترسیدیم. هر سؤالی که داشتیم. چه در مورد درس و چه د ر موضوعات دیگر، از آنها می پرسیدیم . در آنجا معلم طوری وانمود می کرد که مانند ما دنبال کشف و فهم است و ما این احساس را نداشتیم که معلم خیلی بیش از ما م یداند. به گفته اکثر مصاحبه شوندگان ( 67 %)، نظام آموزشی طوری است که بچه اضطراب ندارد و با آغوش باز به مدرسه می رود و دانش آموز پذیرفته است که بعد از والدین، معلمان و مدیریت مدرسه از جمله کسانی هستند که به او محبت دارند . به عقیده اکثر دانش آموزان، معلم غرور نداشت وی مانند یک دانش آموز برخورد می کرد و با گروه ها روی زمین www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 75 می نشست. میان دانش آموزان تبعیض قائل نمی شد و سعی می کرد تا حد توان به دانش آموز کمک کند. به گفته یکی از والدین: آن رابطه ای که با پدر و مادر حاکم است، با معلم هم حاکم است . رابطه دوستانه است و رابطه حاکم و محکوم نیست که یکی حکم بدهد و دیگری محکوم به اجرا باشد و معلم جوری وانمود نمی کند که همه چیز می داند و دانش آموز هیچ چیز نمی داند. یکی دیگر از دانش آموزان در مورد رابطۀ صمیمی دانش آموزان با معلم خود به مورد اشاره کرد. یادم هست یک روز معلم ما به مدرسه نیامده بود . هر وقت معلمی نمی آمد از طرف اداره یک جانشین برایش م ی فرستادند ولی ما به خاطر معلم مان که دوستش داشتیم به قدری کلاس را خوب اداره کردیم که هیچ کس متوجه نشد که معلم در کلاس نیست . خودمان با همدیگر کار می کردیم و در گروه ها به همدیگر در درس هایی که مشکل داشتیم کمک می کردیم. جو شادی و نشاط در مدرسه : به گفته اکثر والدین و دانش آموزان در مدارس کشور های مزبور به بهانه های مختلف مراسم جشن و شادی برگزار م ی شد و در برگزاری این مراسم و جشن ها دانش آموزان سهم عمده ای برعهده داشتند . در این مورد به چند نقل قول از مصاحبه شوندگان اشاره می شود: چیزی که در مدارس آنجا برای بچه ها جالب بود، برنامه های شاد عمومی بود. هر روز بچه ها به نحوی در مدرسه شاد م ی شدند. در جش نها سعی می شد همه ، بچه ها را مشارکت دهند و این هم یکی از ویژگ ی های آموزش آنها بود (فرد شماره 53 این طوری نبود که یک عده شرکت کنند و بقیه تماشاچی باشند . برای مثال، » .( مهر 1379 در ایران یک گروه س رود با 10 تا 20 نفر از بچه ها تشکیل م ی شود و بقیه تماشاچی هستند . .« ولی آنجا همه بچ هها بودند. هر کس نقشی داشت www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 76 %80 از دانش آموزان معتقد بودند که در مدارس تنبیهی وجود نداشت و معلمان بیشتر از روش تشویق استفاده می کردند . از نظر دانش آموزان، اهم این تشویق ها ع بارت بود از : تشویق های مادی نظیر دادن کتاب، مداد، خودکار، و ... دادن کارت تشویقی، برچسب و غیره... به نظر دانش آموزان، مهمتر از تشویق های مادی، تشویق های غیر مادی بود . یکی از دانش آموزان که دوران کودکی تا نوجوانی را در مدارس آمریکا درس خوانده بود در مورد تشویق معلمان چنین گفت: در صورتی که کار کلاس خوب بود، بدین صورت تشویق می شدیم که با معلم از مدرسه قدم زنان می رفتیم بستنی می خوردیم. یا تشویق به این صورت بود که معلم می آمد با ما بسکتبال یا ورزش دیگر می کرد. به گفته پدر دانش آموز فوق ، چیزی که در مدارس آمر یکا مورد توجه زیاد بود، فعال شدن معلمان در همه زمینه ها است . به خلاف سی سال گذشته که معلمان اصلاً با بچه ها مشارکت نمی کردند و در هیچ کاری تشریک مساعی نمی کردند. حالا، معلمان با بچه ها در گذشته، من یادم نیست که معلم با ما » . بسیار صمیمی هستند و با آنها بازی می کنند ولی شماره 120 ، شهریور 1379 ). همسر ایشان که آمریکایی بود در ) « بازی کرده باشد مورد معلمان موفق چنین گفت : "در مدرسه ابتدایی، معلمانی موفق ترند که با بچه ها ارتباط بیشتر دارند و در همه فعالیت های دانش آموزان درگیر می شوند . از نظر این خانواده، مهم ترین روش های تشویقی در آمریکا عبارتند از: جمع آوری نقاشی های بچه ها و چاپ آنها به صورت کتاب و ارسال یک نسخه از آن برای خانواده؛ دادن برچسب های آفرین و ...؛ تشویق های مادی. اهمیت و شخصیت دادن به دانش آموزان و بچه حساب نکردن آنها . معلم تک تک بچه ها ر ا می شناسد و به اسم کوچک آنها را صدا می زند . همچنین داشتن رابطه بسیار دوستانه و صمیمی با معلم و شوخی و خنده معلمان با بچه ها. www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 77 به گفته دانش آموزان، در مواردی نظیر عدم رعایت مقررات مدرسه یا عدم رعایت مسائل اخلاقی به تنبیه متوسل می شدند . اما نه به صورت تن بیه بدنی یا جریمه نوشتن و مشق نوشتن، بلکه به صورت نگهداشتن بچه های متخلف بعد از تعطیل شدن در مدرسه بمدت 10 دقیقه تا نیم ساعت . به گفته یکی از دانش آموزان، معلمان بیشتر به خاطر رفتار تنبیه می کردند تا مسئله نمره و درس.یکی دیگر از دان شآموزان در مورد تنبیه چنین گفت: برای تنبیه، بعد از تعطیل شدن مدرسه، دانش آموز را در کلاس نگه می داشتند. بعضی وقت ها 10 دقیقه و در صورت تکرار بیشتر . معلم هم مجبور بود با دانش آموز بماند . تمیزکردن کلاس و یا پاک کردن تخته یا تمیز کردن تخته پاک کن از دیگر سیاست های تنبیهی معلم بود. نتیجه به دست آمده از شرایط فیزیکی و فرهنگی حاکم بر مدارس مورد بحث عبارتند از: وجود محیط جذاب کلاسی و روحیه همکاری و تعاون در بچه ها، وجود رابطه خوب میان معلم و شاگرد، عدم وجود تبعیض به هر نوع و شکل در مدرسه، وجود اعتماد متقابل میان معلمان، مدیران ، والدین و دانش آموزان، توجه به شخصیت دانش آموز و تائید گفته های او، ارزش و احترام فوق العاده به دانش آموز، سعی در مفرح کردن برنامه های درسی، استفاده از سیاست های تشویقی به جای تنبیهی، برگزاری جشن ها و مراسم شاد در مدرسه و مشارکت دادن همه دانش آموزان در این مراسم. www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 78 نتیجه گیری در این مقاله، فضاهای آموزشی در دو بعد فیزیکی و فرهنگی بررسی شدند . در بعد فیزیکی وسعت فضاهای آموزشی، ارتباط فضاهای آموزشی با جامعه، انواع فضاهای آموزشی در مدرسه، چیدمان کلاس های درس، و کتاب و کتابخانه در چهار کشور آمریکا، انگلستان، استرالیا و کاناد ا از دید دانش آموزان ایرانی و والدین آنان مورد بررسی قرار گرفت. نتایج پژوهش انجام شده نشان م ی دهد که یکی از مهمترین ویژگی های فیزیکی فضاهای آموزشی، انعطاف پذیری و تغییر الگوی کلاس ها در کشور های پیشرفته متناسب با روش های جدید تدریس است . در روش های جدید تدریس تاکید بر دان ش آموز محوری و همکاری گروهی گذاشته شده است . لذا، چیدمان کلاس ها در این کشور ها تغییر یافته و از وجود نیمکت هایی که پشت سرهم چیده شده اند، خبری نیست . در کلاس های درس، محل قرار گرفتن میز و صندلی ها تغییر پذیر است . کف کلاس با موکت پوشانده شده است و اکثر اوقات دانش آموزان روی موکت می نشینند و فعالیت های کلاسی را انجام می دهند . وجود چنین شرایطی از احساس خستگی و یکنواختی جلوگیری می کند و از همه مهمتر امکان تعامل هر چه بیشتر را میان افراد گروه فراهم می آورد. در چنین جوی، دانش آمو زان نه ت نها از مهارت های کلامی برای انتقال مفاهیم استفاده می کنند بلکه مهارت های غیرکلامی هم سهمی اساسی در انتقال اطلاعات و برقراری ارتباطات دارد . این در حالی است که الگوی فضای آموزشی رایج در اکثر کشور های در حال توسعه مانند ایران ، این گونه نیست . الگوی مع ماری در این مدارس عبارت است از ترکیبی از ردیف های موازی و سلسل ه ای از خطوط مستقیم که نحوه حرکت در مدرسه را ترسیم م ی کند . از درب حیاط به ورودی ساختمان، سپس در امتداد راهرو ها و سرانجام به داخل کلاس درس و در جهت قرارگرفتن ردیف مستقیم و یکنواخت صندلی ها و نیمکت ها که آرایش کلاس درس را تشکیل می دهد. این نوع نگرش خطی از دانش آموزان می خواهد تا نظم و انضباط را تنها در شکل فیزیکی صف ها تصور کنند و در داخل کلاس تنها به محل استقرار معلم چشم بدوزند و .( امکان برقراری تعامل میان دانش آموزان وجود ندارد (زمانی، 1384 www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 79 از دیگر تفاوت های قابل ملاحظه در کشور های پیشرفته با کشور ایران، برقراری ارتباط مدرسه با جامعه از طریق ایجاد مدارسی بدون دیوار است . از سوی دیگر، همانطور که در قسمت نتایج دیده شد در چهار کشور مورد مقایسه، فضا هایی با وسعت زیاد برای فعالیتهای گوناگون ورزشی ، تفریحی، آزمایشگاهی و کارگاهی به مدارس اختصاص یافته است. وجود فضای سبز در این مدارس روحیۀ شادابی و سرزندگی را در دانش آموزان ایجاد و آنها را به محیط آموزشی علاقمند می کند. به ویژه که امکانات گوناگون تفریحی و ورزشی هم در این مدارس در نظر گرفته شده است . به ع لاوه، تراکم دانش آموزی نیز در کلاس های درس به چشم نمی خورد. در صورتی که در مدارس ایران، در اکثر موارد به ویژه در مدارس شهری فضای کافی برای جست و خیز دانش آموزان وجود ندارد و اکثر مدارس و کلاس های ساخته شده فاقد رعایت استاندارد های جهانی است . نتایج تحقیقات انجام شده توسط یزدان پناه ( 1373 )، کریمی جشنی ( 1378 ) و سفردوست ( 1371 ) نشان می دهد که سرانۀ فضا های آموزشی مناطق گوناگون کشور به غیر از مدارس کار و دانش، مناسب نیست و کمتر از سرانۀ استاندارد است . نتایج تحقیق انجام شده توسط سمیع آذر 1376 ) نیز نشان می دهد که آنچه در مدارس نظام آموزشی ایران اتفاق می افتد توجه به ) جنبه های آموزشی است و فضا های آموزشی موجود، جوابگوی نیاز های عاطفی و به طور کلی جنبه های پرورش روح و روان دانش آموزان نیست. وی اظهار می دارد که حیاط مدرسه یک فضای مفرّح با درخت، گل و باغچه نیست و فعا لیت آموزشی نیز در آن صورت نمی گیرد. در بارۀ آزمایشگاه ها و نیز فضا های ورزشی مدارس ایران، تحقیقات انجام شده نشان می دهد که سرانۀ این فضا ها خیلی کمتر از استاندارد های تعیین شده است (کریمی .( جشنی، 1378 نکته بعد ، انعطاف پذیری در بهره گیری از این فضا های آم وزشی است . نتایج این پژوهش با مطالعات انجام شده توسط هرسچ ( 1997 ) همخوانی دارد که وقتی کلاس های درس با انعطاف پذیری برای نیاز های دوره تحصیلی طراحی شوند، درک و فهم را در افراد افزایش می دهند و سبب بروز خلاقیت و ابتکار در آنها می شوند. همچنین، با تغییر هدف ها و روش های آموزشی لازم است تغییرات متناسبی در فضا های آموزشی پیش بینی گردد . www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 80 یکی از تغییرات مهم به وجود آمده، ورود رایانه ها در زندگی و نقش روز افزون این وسایل ارتباطی است . مدارس کشور های غرب، نه تنها آموزش در مورد این فناوری را در هدف های آموزشی گنجانده اند بلکه شرایط و فضا های مناسب این آموزش را نیز فراهم نموده اند . از جمله این اقدامات می توان به احداث مراکز رایانه در مدارس، امکانات وصل رایانه ها از طریق شبکه های محلی و شبکه های جهانی اشاره کرد. از آنجا که هدف اساسی در توسعۀ فضا های یادگیری فراهم کرد ن شرایطی برای ارضای نیاز های آموزشی دانش آموزان است، فضا های آموزشی باید طوری طراحی شوند که کاربرد برنامه آموزشی مطلوب را تسهیل نمایند . لذا، باید با تغییراتی که در طول برنامۀ آمورشی رخ می دهد، هماهنگ باشند . از آنجایی که هدف ها، برنامه مدارس و روش های تدریس، با گذشت زمان تغییر م ی یابند. لذا، در معماری فضا های یادگیری ، همواره نیاز به انعطاف پذیری احساس می شود. پیشنهادها • در کشور ما، متأسفانه به سبب ازدیاد جمعیت، مسئولان صرفاً در فکر تهیۀ سرپناه هستند، لذا پیشنهاد می شود که در کوتاه مدت از تعداد مدرسه های در د ست ساخت کاسته شود و با دو شیفته کردن مدارس کمبود فضاهای آموزشی را جبران نمایند . اما مدارس موجود باید از نظر امکانات پربار و مطابق با استانداردهای آموزشی باشند. • در طراحی ساختمان های آموزشی باید ترکیبی از مهندسان مجرب در این رشته و متخصصان رشته های علوم تر بیتی و هنری شرکت داده شوند تا اصول آموزش پیشرفته در نها لحاظ شود. Ĥ طراحی ساختم • در صورتی مجوز تأسیس مدارس غیرانتفاعی داده شود که استانداردهای مشخص شده برای احداث این مدارس، ازسوی آنان رعایت شود. • در تدوین استانداردها باید ویژگی های فرهنگی در نظر گرفته شود . ب رای مثال، فرهنگ غالب به ویژه در شهرستانها و روستاها، نشستن روی زمین است . از این رو، توصیه www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 81 می شود که در کلاس هایی که فضای کافی برای نشستن دانش آموزان وجود دارد، قسمتی از فضای کلاس با موکت پوشانده شود و دانش آموزان موظف به کندن کفش های خود به هنگام ورود به ک لاس درس باشند . در نظر گرفتن این مورد، به ویژه در دوره ابتدایی به دانش آموزان کمک می کند تا احساس راحتی کنند و احساس دوری از خانه به آنان کمتر دست دهد . همچنین، نشستن دو ر هم به ایجاد احساس نزدیکی، همدلی و همدردی دانش آموزان کمک می کند. • در حال حاضر که مسئل ۀ کمبود بودجه وجود دارد . به جای تجهیز همه مدارس به امکانات آموزشی، بهتر است . یکی از مدارس ناحیه به امکانات گوناگون آموزشی مجهز شود و دانش آموزان از روش چرخشی که بر مبنای جا به جا شدن دانش آموزان است، از امکانات استفاده کنند . با این روش م ی توان ضریب استفاده از فض ا ها را بالا برد و عده دانش آموزان استفاده کننده را افزایش داد، بدون اینکه افزایشی در تعداد کلاس ها یا سطح زیر بنای آنها داده شود. • کلاس درس به کتابخانه کوچکی مجهز شود (از دانش آموزان خواسته شود تا کتاب های غیردرسی را که مطالعه کرده اند و نیازی به آ نها ندارند، برای استفاده سایر دانش آموزان به کلاس درس بیاورند). • فیلم هایی در زمینۀ جو مناسب فرهنگی تهیه و برای آموزش معلمان استفاده شود . در این فیلم ها بر ایجاد جو اعتماد، ایجاد انگیزه، جو شادی در مدارس تأکید شود. به طور خلاصه، برای تأمین آرامش انسان در بهره برداری از فضا های آموزشی سه عامل مهم در طراحی و ساخت فضا های آموزشی باید مورد توجه قرار گیرد: 1. در نظر داشتن ویژگی های اعتقادی، فرهنگی و اجتماعی 2. دلپذیری و نشاط آوری فضاها شامل بهره مندی از شرایط طبیعی، دسترسی آسان به فضا های آموزشی، استفاده از رن گ های مناسب در فضا ها، حیاط سازی، کنترل سروصدا و به کارگیری ذوق و سلیقه در آرایش و تزیین مدرسه و کلاس ها. www.SID.ir Archive of SID فصلنامۀ نوآوریهای آموزشی، شمارۀ 23 ، سال ششم، زمستان 1386 82 3. انعطاف پذیری و سازگار شدن با تغییرات جدید مانند اهداف و روش های جدید تدریس. منابع ابراهیمی دستگردی، علی . ( 1376 ). بررسی طراحی فضا های آموزشی نظام جدید متوسطه در استان اصفهان. پایان نامۀ کارشناسی ارشد چاپ نشده، دانشگاه آزاد خوراسکان اصفهان. تعاونی، شیرین و آصفی، ناصر ( 1377 ). استاندارد های وسایل، تجهیزات کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی، تهران:مولف. نهای نظام جدید متوسطه Ĥ دارستانی، محمد رضا . ( 1374 ). تأثیر کار های آزمایشگاهی د بیرست استان کرمان بر مهارت و یادگیری دانش آموزان . کرمان : شورای تحقیقات اداره کل آموزش و پرورش استان کرمان. دوایی، زهر ا. ( 1379 ). بررسی راهبرد های تقویت روحیه خلاقیت و نوآوری معلمان در ساخت وسایل آموزشی در شهر کاشان، اصفهان: اداره کل آموزش و پرورش استان اصفهان. زمانی، بی بی عشرت ( 1383 ). نقش مدارس و معلمین در توسعه فرهنگی، مجموعه مقالات بررسی موانع فرهنگی توسعه با نگاه ویژه به استان ایلام، تهران : موسسه انتشاراتی پروهان، صص .220-232 زمانی، بی بی عشرت؛ و نصر، احمدرضا ( 1383 ). نقش و مشارکت و الدین در مدیریت مدرسه محور در کانادا، در کتاب میانی، چالش ها و الزامات مدیریت مبتنی بر مدرسه در آموزش و پرورش ایران، به قلم جمعی از نویسندگان، تهران : پژوهشکده تعلیم و تربیت (گروه پژوهشی سازمان، مدیریت و نیروی انسانی). زمانی، بی بی عشرت ( 1384 ). آماده کردن د انش آموزان برای زندگی : آموزش برای عصر ، اطلاعات، مجله تکنولوژی آموزشی، دوره بیستم، شماره 7، شماره پی در پی 167 ، تابستان 1384 .25- صص 22 سفردوست، احمد . ( 1371 ). بررسی توزیع پراکندگی فضا های آموزشی و هماهنگی آن با توزیع جمعیت. رشت: شورای تحقیقات اداره کل آموزش و پرورش استان گیلان. www.SID.ir Archive of SID ویژگیهای فیزیکی و فرهنگی فضاهای آموزشی دورۀ ابتدایی چهار کشور پیشرفتۀ جهان 83 سمیع آذر، علیرضا . ( 1376 ). نقش محیط کالبدی در پویایی آموزش و پرورش، فصلنامۀ .6-4 ، مدرسه نو، 7 شاه کرم، ابوالفضل . ( 1375 ). بررسی وضع موجود و مطلوب کاربرد رسانه های آموزشی در دورۀ متوسطه نطام جدید، تهران: شورای تحقیقات اداره کل آموزش و پرورش استان تهران. قاضی زاده، بهرام . ( 1373 ). اصول و معیار های طراحی فضا های آموزشی و پرورشی . تهران : دفتر تحقیقات و پژوهش سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور: نشر سفید. موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران . (اسفند 1361 ). استاندارد های میز و نیمکت مدارس، میز نقشه کشی، تخته سیاه و تلویزیون آموزشی، تهران. موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران . (اسفند 1363 ). استاندارد روشنایی فضا های مختلف مدارس. تهران. موسوی پور، سید عبدالحسین . ( 1376 ). بررسی میزان استفاده از آزمایشگاه های علوم در نهای شهرستان قم . پایان نامۀ کارشناسی ارشد چاپ نشده، دانشگاه تهران، دانشکده علوم Ĥ دبیرست تربیتی. میرزایی، رمضان ( 1376 ). بحثی در مورد استاندارد های تجهیزات آموزشی، فصلنامۀ مدرسه نو، .11-6 ،7 کریمی جشنی، جابر ( 1378 )، تحلیلی از وضعیت موجود و مطلوب فضا ها و تجهیزات آموزش متوسطه استان فارس با توجه به شاخص های برنامه دوم توسعه. پایان نامه کارشناسی ارشد چاپ نشده، اصفهان، دانشکده علوم تربییتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان. یزدان پناه، قربانعلی . ( 1373 ). بررسی وضع موجود فضا های آموزشی مدارس ابتدایی مازندران. پایان نامه کارشناسی ارشد چاپ نشده، دانشگاه علا مه طباطبایی، تهران : دانشکده علوم تربیتی.
+ نوشته شده در سه شنبه هجدهم فروردین ۱۳۹۴ساعت 10:28 توسط یزدان خانی
|
|
|
